Қиёмати суғро ва аломатҳои қиёмати кубро, қисми ҳафтум: Рӯҳ ва нафс

(Сураи Қадр ояти 4)

Ин тафсир ва тавҷеҳ назди уламои салафи уммати исломӣ маъруф ва машҳур будааст.

Дуввум: Агар рӯҳро ҳамон рӯҳи одамӣ тафсир кунем, ҳамон тавр, ки ҷамъе аз уламои салаф ба он қоил ҳастанд, боз ҳам дар оят далиле бар махлуқ будани рӯҳ ва инки ҷузъе аз зоти Худованд аст, вуҷуд надорад. Ҳамон тавр, ки мегуянд: ин порча аз ҷинси он либос аст, балки ҳадафи оят ин аст, ки рӯҳ ба Худо мунтасаб аст чун бар асоси дастури Худованд эҷод шудааст. Амр дар Қуръон бархе маворид дар сурати масдар ва дар мавоқеи дигар ба унвони мафъул истиъмол мешавад ва дар ҳар ду сурат ба мафҳуми дастур додашуда ба кор меравад:

﴿أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ ١﴾ [النحل: ١]

“Фармони Худо расидааст, пас (масхаракунон нагуед, ки агар рост мегуед, ки қиёмате ҳаст аз Худо бихоҳед ҳарчи зудтар азоби онро бинамоёнад! Истиҳзокунон) онро ба шитоб мехоҳед”.

(Сураи Наҳл ояти 1)

Мумкин аст калимаи “мин من” дар ояти 58 сураи Исро барои ибтидои ғоят бошад. Албатта ҳамон тавр, ки “من” барои интиҳои ғоят ба кор меравад, дар маъно баёни ҷинс ҳам истеъмол мешавад, масалан ҷумлаи “باب من الحدید дарвозае аз оҳан” барои баёни ҷинс ва ҷумлаи “خرجت من مکة аз Макка берун шудам” барои интиҳои ғоят ба кор рафтаст. Бинобар ин ҷумлаи “من امر ربی” дар ҷинсият ва ҷузъияти насс нест, балки мафҳум интиҳои ғоятро баён мекунад, яъне рӯҳ аз амри Худованд шакл гирифта ва аз вай содир шудааст. Имом Аҳмад ҳам вақте дар тафсири оят мефармояд: “Рӯҳ ҳам аз амри Парвардигор аст”, ба ин мафҳум ишора дорад.

Ояти 13-и сураи Ҷосия ва 53-и сураи Наҳл ин матлабро барои маонии “من” таъйид мекунад, Худованд мефармояд:

﴿وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ جَمِيعٗا مِّنۡهُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَوۡمٖ يَتَفَكَّرُونَ ١٣﴾ [الجاثية: ١٣]

“Ва ончи, ки дар осмонҳо ва ончи, ки дар замин аст ҳамаро аз ноҳия худ, мусаххари шумо сохтааст”.

(Сураи Ҷосия ояти 13)

﴿وَمَا بِكُم مِّن نِّعۡمَةٖ فَمِنَ ٱللَّهِۖ ٥٣﴾ [النحل: ٥٣]

“Ончи аз неъматҳо доред ҳама аз сӯи Худо аст”.

(Сураи Наҳл: 53)

Агар тамоми чизҳои мусаххаршуда ва неъматҳо дар ҳоле, ки аз ҷониби Аллоҳ ҳастанд, вале бахше азони зоти поки муқаддас намебошанд, метавон бо сароҳат эълом кард, ки Исо (а) ҳар чанд рӯҳи Худост, вале ҳаргиз бахше аз зоти Худованд набуда ва нест. (Барои огоҳии бештар ба китоби Маҷмуи фатово 4\226 нигоҳ кунед)

Шубҳаи дуввум:

﴿وَنَفَخۡتُ فِيهِ مِن رُّوحِي ٢٩﴾ [الحجر: ٢٩]

“Ва аз рӯҳи мутааллиқ ба Худ дар ӯ дамидам. (барои бузургдошт ва дурудаш)”.

(Сураи Ҳиҷр ояти 29)

“Ва мо аз рӯҳи мутааллиқ ба Худ дар вай дамидем”.

(Сураи Анбиё ояти 91)

Мегуянд: Худованд дар ин ду оят рӯҳро ба худаш нисбат додааст, пас рӯҳ аз Худо аст ва бахше аз зоти Ӯ мебошад.

Шориҳи Таҳовӣ дар мавриди ин ишкол мефармояд: Бояд бидонем, ки изофа кардан ва нисбат додан ба Худованд ду навъ ҳастанд:

Навъи аввал: Сифоте ҳастанд, ки қоим ба зоти худ нестанд, монанди: илм, қудрат, калом, самъ ва басар ва ғайра, изофаи чунин сифоте изофаи сифат ба мавсуф аст, масалан илми Худо ё қудрати Худо ва сифоти дигар.

Навъи дуввум: Нисбат додан ва изофа кардани аъён ва аҷсоме, ки мунфасил аз зоти Худованд ҳастанд, монанди: изофа кардани хона, шутур, банда ва расул дар оёти зайл ба зоти Худованд:

﴿نَاقَةَ ٱللَّهِ وَسُقۡيَٰهَا ١٣﴾ [الشمس: ١٣]

“Фиристодаи Худо (Солеҳ) ба эшон гуфт: коре ба шутури Худо надошта бошед ва ӯро аз навбати обаш бознадоред”.

(Сураи Шамс ояти 13)

﴿تَبَارَكَ ٱلَّذِي نَزَّلَ ٱلۡفُرۡقَانَ عَلَىٰ عَبۡدِهِۦ ١﴾ [الفرقان: ١]

“Воломақом ва ҷовид касе аст, ки фурқон, (яъне ҷудосозандаи ҳақ аз ботил) ро бар бандаи худ (Муҳаммад) нозил кардааст”.

(Сураи Фурқон ояти 1)

﴿وَطَهِّرۡ بَيۡتِيَ لِلطَّآئِفِينَ وَٱلۡقَآئِمِينَ وَٱلرُّكَّعِ ٱلسُّجُودِ ٢٦﴾ [الحج : ٢٦]

“Ва хонаамро барои тавофкунандагон ва қиёмкунандагон ва рукуъкунандагон ва саҷдабарандагон (аз вуҷуди бутон ва мазоҳири ширк аз ҳар гуна олудагии зоҳирӣ ва маънавии дигар) тамйииз ва покиза гардон”.

(Сураи Ҳаҷ ояти 26)

Ин изофа, изофаи махлуқ ба холиқ ва ҳадафи он танҳо ташриф ва тахсис аст.

Мабҳаси ҳафтум: Анвоъи нафс

Худованд ба мо хабар додааст, ки нуфус ба се даста тақсим шудаанд:

1 - Нафси Аммора

2 - Нафси Лаввома

3 - Нафси Мутмаина

﴿إِنَّ ٱلنَّفۡسَ لَأَمَّارَةُۢ بِٱلسُّوٓءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّيٓۚ ٥٣﴾ [يوسف: ٥٢]

“Чаро, ки нафси (саркаш табиатан ба шаҳавот мегарояд ва зиштиҳоро тазйин менамояд ва мардумонро) ба бадиҳо ва нобакориҳо мехонад, магар нафси касе, ки Парвардигорам ба ӯ раҳм намояд (ва ӯро дар канафи ҳимояти худ мусавван ва маҳфуз фармояд)”.

(Сураи Юсуф ояти 53)

﴿وَلَآ أُقۡسِمُ بِٱلنَّفۡسِ ٱللَّوَّامَةِ ٢﴾ [القيامة: ٢]

“Ва ба нафси сарзанишгар савганд! (ки пас аз марг зинда мегардид ва растохез ҳақ аст)”.

(Сураи Қиёмат ояти 2)

﴿يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ ٢٧ ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةٗ مَّرۡضِيَّةٗ ٢٨ فَٱدۡخُلِي فِي عِبَٰدِي ٢٩ وَٱدۡخُلِي جَنَّتِي ٣٠﴾ [الفجر: ٢٧، ٣٠]

“Эй инсони осудахотир (ки дар партави ёди Худо ва парастиши Аллоҳ, оромиш ба ҳам расонидаи ва ҳам инак бо кулаи боре аз андухтаи тоат ва ибодот, дар инҷо оромидаи)! Ба сӯи Парвардигорат бозгард, дар ҳоле, ки ту (аз кардаи худ дар ҷаҳон ва аз неъмати охирати Яздон) хушнуди, ва (Худо ҳам) аз ту хушнуд (аст). Пас дар зумраи бандагони (хоси) Ман дарой. Ва ба биҳишти ман дохил шав”.

(Сураи Фаҷр ояти 27\30)

Албатта манзур ин нест, ки ҳар инсон се нафсро доро бошад, балки манзур ин аст, ки ин се, сифот ҳолоте ҳастанд, ки мумкин аст бо дар назар гирифтани шароит барои зоте ориз шаванд, масалан ҳаргоҳ ҳавасҳои нафс бар инсон ғалаба кунанд ва нафс муртакиби гуноҳ ва маосӣ шавад, нафси аммора дуруст мешавад ва агар баъд аз гуноҳ тавба ва пушаймонӣ сурат гирад, нафси лаввома эҷод мешавад, чун инсонро бар анҷоми гуноҳ маломат мекунад ва дар иртикоби гуноҳ ва анҷоми ҳасанот дучори шак ва тардид мешавад. Аммо нафси мутмаина дар сурате аст, ки муҳаббат ба хайр ва майл ба ҳасанот ва дурӣ аз шар ва бадиҳо ба малака ва ахлоқи росихе дар бадан табдил шуда бошанд. (Шарҳи Таҳовия)

Шориҳи Таҳовия баъд аз баёни анвоъ ва ақсоми нуфус мефармояд: Ҳақиқатан ин нафсҳо барои як инсон ориз мешаванд, яъне нафси инсонӣ дорои се ҳолат мебошад, ибтидо инсонро ба анҷоми гуноҳ дастур медиҳад сипас агар имон биояд нафси лаввома дуруст мешавад ва баъд аз иртикоби гуноҳ инсонро муҳокама ва сарзаниш мекунад ва агар имон қувват бигирад ба нафси мутмаина мубаддал мегардад. (Шарҳи Таҳовия: 445)

Мабҳаси ҳаштум: Оё нафс мемирад?

Ибни Таймия мефармояд: Бидуни тардид арвоҳ махлуқ ҳастанд ва адами фано бар онҳо ориз намешавад, вале маргашон бо ҷудоӣ аз баданҳо сурат мегирад ва ҳангоми дамидани нафхаи дуввум арвоҳ ба баданҳо бозмегарданд. (Маҷмуи Фатово 4\279)

Шориҳи Таҳовия ин масъаларо матраҳ намуда мегуяд: Мардум дар бораи инки оё рӯҳ мемирад ё не ихтилофи назар доранд. Гурӯҳе бар ин ақида ҳастанд, ки арвоҳ мемиранд, чун онҳо нуфус ҳастанд ва ҳар нафсе чашандаи марг аст, пас рӯҳ мемирад. Агар фариштагон аз марг наҷот пайдо накунанд рӯҳ ҳаргиз наҷот пайдо нахоҳад кард. Гурӯҳи дигаре ҳам бар ин боваранд, ки арвоҳ намемиранд, чун арвоҳ барои бақо ва давом офарида шудаанд ва бадан ва ҷисм барои марг ва нобудӣ. Бино бар ин асл мегуянд: Аҳодисе, ки далолат бар дар неъмат ё азоб будани арвоҳ доранд, ҳикоят аз он доранд, ки арвоҳ аз байн намераванд.

Дидгоҳи саҳеҳ дар ин бора ин аст, ки гуфта шавад: Мурдани арвоҳ ва нуфус яъне муфориқат ва ҷудоии онҳо аз бадан, агар манзур аз мурдани арвоҳ ва нуфус ҳамин қадар яъне хуруҷ аз абдон бошад, пас онҳо таъми маргро мечашанд ва “Ҳар нафс чашандаи марг аст” дар ҳаққи онҳо низ ҷорӣ аст. Вале агар манзур аз мурдани арвоҳ фано ва маъдум шудан ба таври куллӣ бошад дуруст нест, чун рӯҳ дар биҳишт ва чаҳаннам мондагор аст ва аз неъмат ва ё азоб баҳраманд мешавад, ҳамон гуна, ки Худованд дар Қуръон мефармояд:

﴿لَا يَذُوقُونَ فِيهَا ٱلۡمَوۡتَ إِلَّا ٱلۡمَوۡتَةَ ٱلۡأُولَىٰۖ ٥٦﴾ [الدخان: ٥٦]

“Онон ҳаргиз дар онҷо марге ҷуз ҳамон марги нахустин (ки дар дунё чашидаанд ва баъд аз он зинда шудаанд) нахоҳанд чашид ва Худованд ононро аз азоби дӯзах дур ва маҳфуз доштааст”.

(Сураи Духон ояти 56)

Ва манзур аз ин марг ҳамон муфориқат ва ҷудоӣ аз абдон ва аҷсод аст. (Шарҳи Таҳовия, 446)

Мабҳаси нуҳум: Ҷойгоҳи рӯҳ дар олами барзах

Арвоҳи бандагон дар олами барзах ба лиҳози ҷойгоҳ ва манозил мутафовитанд. Бо таваҷҷуҳ ба нусуси воридшуда дар Қуръон ва Суннат мутаваҷҷеҳ мешавем, ки ҷойгоҳ ва манзили инсон бино ба тақсими зайл аст:

1 - Арвоҳи анбиё

Арвоҳи паёмбарон дар беҳтарин манозил ва дар аълои ъилийин назди Парвардигор сакан мегузинанд. Ҳазрати Умулмуъминин Оиша (р) аз Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) дар поёни умраш шунид, ки Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд:

(اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الْأَعْلَى)

“Парвардигоро! Назди рафиқи аъло меравам” (Саҳеҳи Бухорӣ, китоби рақоиқ)

2 - Арвоҳи шаҳидон

Арвоҳи шаҳидон зинда ҳастанд ва дар назди Парвардигор ризқу рӯзӣ мехуранд, Худованд мефармояд:

﴿وَلَا تَحۡسَبَنَّ ٱلَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمۡوَٰتَۢاۚ بَلۡ أَحۡيَآءٌ عِندَ رَبِّهِمۡ يُرۡزَقُونَ ١٦٩﴾ [ال عمران: ١٦٩]

“Ва касонеро, ки дар роҳи Худо кушта мешаванд мурда нашумор, балки онҳо зиндаанд ба онҳо назди Парвардигорашон рӯзӣ дода мешавад (ва чигунагии зиндагӣ ва навъи хуроки онҳоро Худо медонаду бас)”.

(Сураи Оли Имрон ояти 169)

Масруқ аз ҳазрати Абдуллоҳ ибни Масъуд (р) дар бораи ин оят савол кард, ибни Масъуд гуфт: Арвоҳи шаҳидон дар шиками парандагони сабзранге ҳастанд ва рӯи қандилҳои (лустрҳои) арш овезон мешаванд ва ба ҳар ҷои биҳишт парвоз мекунанд ва дар фазои биҳишт ба парвоз дармеоянд. (Мишкотул масобиҳ, 2\351)

Албатта ин арвоҳи баъзе шаҳидон ҳастанд на ҳамаи онҳо, чун арвоҳи баъзе аз шаҳидон ба хотири қарзе, ки бар гардан доранд аз рафтан ба биҳишт манъ мешаванд. Дар Муснад аз Абдуллоҳ ибни Ҷаҳш ривоят шудааст, ки марде назди Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) омад ва гуфт: Агар ман дар роҳи Худо кушта шавам чи подоште ба ман хоҳад расид? Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд:

(الْجَنَّةُ فَلَمَّا وَلَّى قَالَ إِلَّا الدَّيْنُ سَارَّنِي بِهِ جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلَام آنِفًا)

“Биҳишт, вақте он мард рафт, Паёмбар фармуд: Албатта қарз ва бадиҳӣ монеи рафтан ба биҳишт аст, ҳамин ҳоло Ҷибраил (а) ин матлабро ба ман дар миён гузошт” [2]

3 - Арвоҳи инсонҳои муъмин ва солеҳ

Ба шакли парандагоне дармеоянд ва бар дарахтони биҳишт овезон мешаванд. Ҳадисе аз Абдурраҳмон ибни Каъб ибни Молик (р) ривоят шудааст, ки Паёмбари Худо (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд:

(إِنَّمَا نَسَمَةُ الْمُسْلِمِ طَيْرٌ تَعْلُقُ فِي شَجَرِ الْجَنَّةِ حَتَّى يُرْجِعَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَى جَسَدِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ)

“Арвоҳи муъминон ба сурати парандагоне, ки бар дарахтони биҳишт овезонанд дармеоянд то инки дар рӯзи қиёмат Худованд онҳоро ба аҷсодашон бармегардонад”[3]

Тафовут миёни арвоҳи шаҳидон ва арвоҳи муъминон дар ин аст, ки арвоҳи шаҳидон дар даруни парандагон ҳастанд ва дар боғҳои биҳишт озодона ба парвоз дармеоянд ва ба қандилҳо (лустрҳо) овезон шуда ба арш паноҳ мебаранд. Вале арвоҳи муъминон дар даҳони парандагон қарор мегиранд ва танҳо аз самараҳои дарахтони баҳраманд мешаванд ва наметавонанд дар тамоми нуқоти биҳишт ба гаштугузор бипардозанд.

Инки рӯҳи муъмин ба парандаи муаллақ дар биҳишт табдил мешавад бо ҳадиси Абуҳурайра мунофот надорад, ки дар он ҳадис нақл шудааст:

(مَا أَطْيَبَ هَذِهِ الرِّيحَ الَّتِي جَاءَتْكُمْ مِنْ الْأَرْضِ فَيَأْتُونَ بِهِ أَرْوَاحَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَهُمْ أَشَدُّ فَرَحًا بِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ بِغَائِبِهِ يَقْدَمُ عَلَيْهِ فَيَسْأَلُونَهُ مَاذَا فَعَلَ فُلَانٌ؟ مَاذَا فَعَلَ فُلَانٌ؟ فَيَقُولُونَ دَعُوهُ، فَإِنَّهُ كَانَ فِي غَمِّ الدُّنْيَا. فَإِذَا قَالَ: أَمَا أَتَاكُمْ؟ قَالُوا ذُهِبَ بِهِ إِلَى أُمِّهِ الْهَاوِيَةِ)

“Ҳангоми баланд шудани рӯҳи муъмин тавассути фариштагон ба осмонҳо, сокинони осмон мегуянд: Аҷаб рӯҳи пок ва хушбӯеро аз замин овардаед. Сипас рӯҳро назди арвоҳи муъминон мебаранд ва онҳо ҳам аз омаданаш хеле хурсанд ва хушҳол ҳастанд, зиёдтар аз хушҳолии касе ки гумкардааш ба суяш бармегардад. Пас аз ӯ мепурсанд: Фалони чи кор кард? Фалони чи кор кард? Пас мегӯянд: Ӯро бигзор, зеро ӯ дар ғами дунё буд. Пас мегӯяд: Ӯ вафот кард, оё ба назди шумо наомад? Мегӯянд: Ӯ ба дӯзах бурда шуд. (Насои, китоби “Ҷаноиз” боби “Мо ялқо биҳи алмуъмину минал каромати ъинда хуруҷи нафсиҳ” 4\8)

Зеро рӯҳи муъмин дар биҳишт бо арвоҳи муъминони дигар мулоқот мекунад.

4 - Арвоҳи гунаҳкорон

Дар мабоҳиси гузашта нусусе баён шуд, ки далолат бар дар азоб будани гунаҳкорон мекард, аз ҷумлаи онҳо ҳадисе буд мабнӣ бар инки ҳар кас муртакиби дурӯғе шавад, ки осораш офоқро фаро гирад, ба василаи чангакҳои оҳанин азоб дода мешавад, ин ин чангакҳо дар манаҳи ӯ гузошта шуда ва аз пушти гардан берун оварда мешаванд ва касе, ки дар асари хоб ва ғафлат намози воҷибро тарк кунад сараш ба василаи санге куфта мешавад ва мардон ва занони зинокор дар ҳуфрае (чуқурие) монанди танур, ки даҳонаш танг ва қисмати поёнаш васеъ ва оташи даруни он равшан ва шуълавар аст, азоб дода мешаванд ва инсони риёкор дар дарёи хун шиногар мешавад ва дар соҳил касоне ҳастанд, ки ӯро бо санг сахт мавриди зарб қарор медиҳанд.

Ҳамчунин ривоёте доир ба муаззаб будани касоне, ки аз пешоб парҳез намекунанд ва ё кори ношоистаи суханчиниро муртакиб мешаванд ва аз амволи ғанимат ва байтул мол истифода мекунанд, баён гардид.

5 - Арвоҳи кофирон

Дар ҳадиси ҳазрати Абуҳурайра (р) баъд аз баёни ҳоли муъмин тавзеҳоте перомуни аҳволи кофирон ва азобе, ки онҳо мавқеи хуруҷи рӯҳ бо он мувоҷеҳ мешаванд ва азобе, ки баъд аз берун рафтани рӯҳ ба онҳо мерасад, баён шуд ва дар ҳамон баҳс баён кардем, ки бӯи фавқулодаи баде аз рӯҳашон ба машом мерасад, то ба дарби замин мерасанд. Нигоҳбонони замин хитоб ба фариштагон мегуянд: Ин бӯи бад моли чи касе аст? (Насои, китоби “Ҷаноиз” боби “мо ялқо биҳи алмуъмину минал каромати ъинда хуруҷи нафсиҳ” 4\8)

Мабҳаси даҳум: Ишкол ва ҷавоб

Ишкол ворид мешавад мабнӣ бар инки нусуси мазкур ҳикоят аз он доранд, ки арвоҳ ба аҷсод баргардонида мешаванд ва сипас мавриди савол (Накир ва Мункар) қарор мегиранд ва баъд аз он муъминон дар неъмат ва кофирон дар азоб хоҳанд буд. Ҳоло шумо чигуна мегуед, ки арвоҳи муъминон дар биҳишт ва арвоҳи кофирон дар оташ барои ҳамеша сакан мегузинанд?

Ибни Ҳазм дар садади ин баромадааст то аҳодиси далолаткунанда бар баргардондани арвоҳ ба абдон дар қабрро заиф ҷилва диҳад, аммо чунин нест, чун танҳо ҳадиси Зозон аз Бароъ заиф аст, дар ҳоле ки аҳодиси фаровони дигаре вуҷуд доранд, ки саҳеҳ ҳастанд ва ҳамон гуна, ки ибни Таймия мефармояд ҳатто дар бозгашти рӯҳ ба ҷасад ба тавотур ҳам расидаанд.

Аллома ибни Таймия дар бораи татбиқи ин аҳодис мефармояд: Арвоҳи муъминон дар биҳишт ҳастанд, вале бархе мавоқеъ ба сӯи бадан бармегарданд, ҳамон тавр, ки дар олами зоҳирӣ рӯҳ дар бадан аст, вале баъзе мавоқеъ дар хоб ба осмон уруҷ мекунад. Ҳамон гуна, ки Имом Аҳмад ва бузургони дигари ҳадис мегуянд: Аҳодиси оми фаровоне далолаткунанда бар сакан гузидани рӯҳ дар биҳишт ҳастанд ва барои исботи дидгоҳи худ ба аҳодиси хоссе дар мавриди хоб истинод мекунанд. (Маҷмуи Фатово: 5\446)

Сипас Имом аҳодисеро баён мефармояд, ки дар гузашта онҳоро нақл кардаем, махсусан ба ҳадиси Абуҳурайра (р), ки Ибни Ҳиббон онро ривоят карда истинод мекунад, дар он ҳадис ҳол ва вазъияти муъмин ва кофир баён шудааст, ки маскани худро дар биҳишт ва ҷаҳаннам мебинанд, сипас дар идома мефармояд:

(ثُمَّ يُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ سَبْعُونَ ذِرَاعًا وَيُنَوَّرُ لَهُ فِيهِ وَيُعَادُ الْجَسَدُ لِمَا بُدِئَ مِنْهُ وَتُجْعَلُ رُوحه نَسَمَ طَيْرٍ يَعْلُقُ فِي شَجَرِ الْجَنَّةِ)

“Баъд ба миқдори ҳафтод зироъ қабраш тавсеа дода мешавад ва мунаввар мегардад ва ҷасадаш ба ҳолати аввалӣ баргардонида мешавад ва рӯҳи ӯ бо арвоҳи покиза, ки дар сурати паранда муаллақ ба биҳишт аст, дар дарахти биҳишт овезон мегардад”.

Бар асоси аҳодиси мазкур баъд аз бурдан ба осмонҳо ба баданҳо баргардонда мешаванд, сипас мавриди савол қарор мегиранд ва баъд аз он ба сурати парандагоне, ки бар дарахтони биҳишт овезон ҳастанд дармеоянд ва то рӯзи ҳашр дар ҳамин ҳолат боқӣ хоҳанд монд, ҳарчанд арвоҳ дар биҳишт ҳастанд вале бо ҷасад иртибот доранд, ҳамон тавр, ки дар ҳолати хоб дар малакути осмон ба парвоз дармеоянд ва муталлиқ ба ҷасад ҳастанд. Фаҳми ин матлаб вобаста ба ин аст, ки бидонем рӯҳ бо аҷсод ва бо мавҷудоти шинохташудаи дунявӣ тафовут дорад. Ибни Таймия баъд аз баёни ин матлаб, ки арвоҳи муъминон дар биҳишт хоҳанд буд, мефармояд: Бо ин вуҷуд ҳаргоҳ Худованд ирода кунад арвоҳ бо бадан робита барқарор мекунанд ва рӯҳ дар ин лаҳза монанди нозил шудани фаришта, зуҳури шуъоъ дар замин ва бедор шудан аз хоб мебошад. (Маҷмуи Фатово: 24\325)

Мабҳаси ёздаҳум: Азоби барзах барои рӯҳ аст ё бадан?

Фирқаҳои исломӣ дар ин бора дидгоҳҳои мутафовите доранд:

1 - Аҳли суннат ва ҷамоат бар ин ақидаанд, ки азоб барои рӯҳ аст, хоҳ муттасил ба ҷасад бошад ё мунфасил. Шайхул Ислом Ибни Таймия назарияпардози Аҳли суннат мефармояд: Азоб ва неъматҳо ба иттифоқи мазоҳиби Аҳли суннат ва ҷамоат барои нафс ва бадан ҳастанд, нафс дар ҳолати иттисол ва инфисол аз бадан аз неъмат ва неқмат (азоб) баҳра мегирад. Бинобар ин нафс ва бадан дар ҳолати инфисол ва иттисол метавонанд аз ин ду ҳолат бархурдор бошанд, ҳамон гуна, ки рӯҳ ба танҳои чунин ҳолате дорад.

2 - Ағлаби мутакаллимин аз Муътазила ва ғайра мутлақан мункири азоб ва неъмат дар олами барзах ҳастанд, онҳо мегуянд: Рӯҳ мустақил ва ҷудо аз бадан вуҷуд надорад, зеро назди онҳо рӯҳ ҳамон ҳаёт аст, ки бо марг тамом мешавад ва баъд аз марг чизе аз он боқӣ намемонад.[4] Бинобар ин то мабъус шудан азоб ва подоше вуҷуд надорад. Баъзе аз Муътазила ва Қозӣ Абубакр аз Ашоъира бар ҳамин бовар ҳастанд, вале бидуни тардид дидгоҳи ботиле аст ва Абулмаолӣ Ҷувайнӣ бо он мухолифат кардааст ва ҷамъи касире аз уламои Аҳли Суннат ва Ҷамоат бақои рӯҳ баъд аз марг ва муаззаб ва дар неъмат буданашро нақл кардаанд.

3 - Дидгоҳи фалосифа: Онҳо бар ин ақидаанд, ки азоб ва неъмат танҳо барои рӯҳ аст ва бадан на азоб мебинад ва на хушҳол ва масрур мешавад. Ибни Майсара ва ибни Ҳазм аз уламои Аҳли суннат ва ҷамоат низ бар ин ақида ҳастанд.

4 - Баъзе аз мутакаллимин бар ин ақидаанд, ки дар қабр танҳо бадан азоб мебинад ё неъмат дода мешавад. Гурӯҳе аз Аҳли Ҳадис аз ҷумла Ибни Зоъун низ ҳамин дидгоҳро баргузидаанд. (Маҷмуи Фатовои Шайхул Ислом: 2\262-282)

Мабҳаси дувоздаҳум: Оё рӯҳ аз дунё хабар дорад?

Дар аҳодиси саҳеҳ собит шудааст, ки мурда дар қабр садои кафшҳои ташйиъкунандагони худро мешунавад. Аз ҳазрати Анас (р) ривоят шудааст, ки Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд:

(إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا وُضِعَ فِي قَبْرِهِ وَتَوَلَّى عَنْهُ أَصْحَابُهُ إِنَّهُ لَيَسْمَعُ قَرْعَ نِعَالِهِمْ)

“Бетардид вақте инсон дар қабр гузошта мешавад ва ташйиъкунандагон бармегарданд, садои роҳ рафтани ононро мешунавад” (Муслим, китоби Ҷаннат: 4\2203, шумораи 2874)

Дар ҳадиси дигар омадааст, ки Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) баъд аз гузаштани се рӯз аз ҷанги Бадр бар қабри кушташудагони мушрикини Бадр истода чунин фармуд:

(يَا أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ يَا أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ يَا عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ يَا شَيْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ أَلَيْسَ قَدْ وَجَدْتُمْ مَا وَعَدَ رَبُّكُمْ حَقًّا فَإِنِّي قَدْ وَجَدْتُ مَا وَعَدَنِي رَبِّي حَقًّا، فَسَمِعَ عُمَرُ قَوْلَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ يَا رسول‎الله كَيْفَ يَسْمَعُوا وَأَنَّى يُجِيبُوا وَقَدْ جَيَّفُوا؟ قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا أَنْتُمْ بِأَسْمَعَ لِمَا أَقُولُ مِنْهُمْ وَلَكِنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُجِيبُوا ثُمَّ أَمَرَ بِهِمْ فَسُحِبُوا فَأُلْقُوا فِي قَلِيبِ بَدْرٍ)

“Эй Абуҷаҳл фарзанди Ҳишом, эй Умая ибни Халаф, эй Утба ибни Рабиа! Оё ваъдаи Парвардигорро ҳақ ва рост наёфтед? Яқинан ман ваъдаи Парвардигори худро ёфтам. Ҳазрати Умар (р) ин сухани Паёмбари Худоро шунида арз кард: Эй Паёмбари Худо чигуна мешунаванд ва читавр метавонанд посух бидиҳанд ҳоло онки онон ба ҳалокат расидаанд ва мурдаанд? Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) фармуд: Савганд ба ҳамон Худое, ки ҷони ман дар қабзаи Ӯст гуфтаҳои моро беҳтар аз онон намешунавед, вале бо ин тафовут, ки онҳо тавони ҷавоб доданро надоранд. Сипас Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) дастур дод то онҳоро дар ҳуфрае (чуқурие) таги хок кунанд” (Бухорӣ, китоби ҷаноиз)

Аллома Ибни Таймия баъд аз зикри маҷмуае аз ривоёти далолаткунанда бар шунидани мурдагон, мегуяд: Ин нусус ва амсоли онҳо ба равшанӣ ҳикоят аз ин доранд, ки мурдагон дар маҷмуъ суханони зиндагонро мешунаванд. Албатта лозим нест, ки ин шунидан барои ҳамеша бошад, балки дар баъзе авқот мешунаванд ва дар баъзе авқоти дигар қодир ба шунидан нестанд, ҳамон гуна, ки инсони зинда дар бархе авқот суханони мухотабро мешунавад ва дар авқоти дигар ба далели вуҷуди монеъ аз суханони мухотаб чизеро намефаҳмад. (Маҷмуаи Фатово: 5\364)

Гурӯҳе мегуянд: Мурдагон қодир ба шунидан нестанд, чун Худованд хитоб ба Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) мефармояд:

"Бегумон ту наметавони мурдадилон (зинданамо) ро шунаво бигардони".

(Сураи Намл ояти 80)

Ибни Таймия дар ҷавоби онҳо мефармояд: Самоъи (шунидани) собит дар ҳақи амвот, самоъи идрок аст, ки ҳеҷгуна асаре бар он мураттаб намешавад ва ончи, ки дар ояти мазкур нафй шудааст ҳамон шунидани қабул ва имтисол аст, чун Худованд кофиронро монанди майите, ки фарёдро намешунавад қарор додааст ва онҳоро ба ҳайвоноте ташбеҳ мекунад, ки фарёдро мешунаванд вале чизеро аз фарёд дарк ва фаҳм намекунанд. Пас ҳарчанд майит суханонро мешунавад ва маъноро дарк мекунад, вале қодир ба посухгӯи ва имтисоли амр ва наҳй нест ва дастур ва наҳй ҳеҷ асар ва арзише барои ӯ надорад, ҳамон гуна, ки кофир фарёд ва хитоби доъиро мешунавад вале ҳеҷ асаре бар он фарёд мутараттиб намешавад. Худованд мефармояд:

﴿وَلَوۡ عَلِمَ ٱللَّهُ فِيهِمۡ خَيۡرٗا لَّأَسۡمَعَهُمۡۖ وَلَوۡ أَسۡمَعَهُمۡ لَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعۡرِضُونَ ٢٣﴾ [الانفال: ٢٣]

“Агар Худованд (дар онон омодагии пазириши ҳақ медид ва заминаи қабули хайр ва) некӣ дар эшон суроғ медошт, (ҳарфи ҳақро ба ҳар сурат буд) ба гӯшашон мерасонид”.

(Сураи Анфол ояти 23)

Нусуси фаровоне аз аҳодиси саҳеҳ далолат бар ин доранд, ки мурдагон ҳамроҳ бо шунидан ҳарф ҳам мезананд, чун Накир ва Мункар аз мурдагон савол мекунанд ва муъминон бо посухи саҳеҳ ва дуруст муваффақ мешаванд ва кофирон ба хотири оҷиз мондан аз ҷавоби дуруст ба сӯи залолат ва гумроҳӣ кашонида мешаванд. Илова бар посух гуфтан ба саволҳои Накир ва Мункар дар мавориди дигар ҳам сухан мегуянд. Албатта сухан гуфтан ва шунидани амвот бо шунидан ва сухане, ки мо дар дунё бо он ошно ҳастем мутафовит аст, чун ҳама ин корҳо тавассути рӯҳ ва бо иртибот ба бадан анҷом мегирад. Дар мабоҳиси гузашта баён кардем, ки бархе аз мардум сухани мурдагонро шунидаанд ва чандин бор аз Паёмбар (Салому дуруди Аллоҳ бар ӯ бод) ривоят шудааст, ки эшон каломи мурдагонро шунидааст.

[1] Ин таърифи Ибни Қайими Ҷавзӣ буд, ки дар китоби “Рӯҳ” онро баён кардааст ва Имом Исфароинӣ дар китоби “Ал-анвор ал-баҳия” (2\29) ин матлабро нақл карда ва ба Ибни Қайим нисбат додааст, ва Таҳовӣ бо ҳамин иборат онро нақл кардааст, (Шарҳи Таҳовия 433). Ибни Қайим баъд аз баёни таъриф мефармояд: Ин қавли дуруст аст ва ҳар қавли дигаре ба ҷуз ин нодуруст ва ғайри саҳеҳ аст. Нусуси фаровоне аз Қуръон ва Суннат ва иҷмои асҳоб ва адиллаи ақлӣ ва фитрӣ онро таъйид мекунанд. Сипас 115 далелро зикр мекунад ва ба радди дидгоҳи Ибни Сино ва Ибни Ҳазм ва дигарон мепардозад.

[2] Албонӣ дар таълиқе бар шарҳи Таҳовия дар мавриди ин ҳадис мефармояд: Ҳадис саҳеҳ аст ва чандин ҳадис дар ин маъно ривоят шудаанд.

[3] Шайх Носируддини Албонӣ ин ҳадисро дар радифи аҳодиси саҳеҳ овардааст.

[4] Ҳама мункири азоби қабр ҳастанд вале миоди ҷисмониро инкор намекунанд.