1- ههموو تهكبیرهكان، واتا: الله أكبر كردنهكانی ناو نوێژ – جگه له الله أكبری نوێژ دابهستن كه وهك ووتمان ڕوكنه، ئهو تهكبیرانه پێیان دهوترێت : الله أكبری گواستنهوه، واتا: گواستنهوه له حاڵهت و ڕوكنێكهوه بۆ حاڵهت و ڕوكنێكی تر، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه عهبدوڵڵای كوڕی مهسعود ( خوای لێ ڕازی بێت ) ڕیوایهتی كردووه، ودهڵێت : } رأیت رسول الله ( صلی الله علیه وسلم) یكبر في كل رفع وخفض وقيام وقعود { ([37]) ، واتا : پێغهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) م بینی كه نوێژی دهكرد، له ههموو بهرز بوونهوه و نهوی بوونهوه و دانیشتنێكیدا ( الله أكبر ) ی دهكرد .
2- ووتنی ( سمع الله لمن حمده ) بۆ ئهو كهسهی كه ئیمامهت دهكات، یان ئهو كهسهی كه بهتهنها بۆ خۆی نوێژ دهكات، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه ئهبو هورهیره ( خوای لێ ڕازی بێت ) ڕیوایهتی كردووه كه دهڵێت : } كان رسو الله ( صلى الله عليه وسلم ) يكبر حين يقوم إلى الصلاة، ثم يكبر حين يركع, ثم يقول: سمع الله لمن حمده, حين يرفع صلبه من الركعة, ثم يقول: وهو قائم، ربنا ولك الحمد { ([38]) , واتا : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) كاتێك ههڵدهستا بۆ نوێژ الله أكبری دهكرد، پاشان كاتێكیش كڕنوشی دهبرد ههر الله أكبری دهكرد، پاشان كاتێك پشتی له كڕنوش بردن بهرز دهكردهوه دهیووت : سمع الله لمن حمده، كاتێكیش كه ڕاست ببوایهتهوه دهیووت : ربنا ولك الحمد .
3- ووتنی ( ربنا ولك الحمد ) تهنها بۆ ئهو كهسانهی كه لهدوای ئیمامهوه نوێژ دهكهن، بهڵام ئیمام و ئهو كهسهشی به تهنها نوێژ دهكات ههردووكیان پێكهوه دهڵێت : ( سمع الله لمن حمده ربنا ولك الحمد ) به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی پێشوو كه ئهبو هورهیره ( خوای لێ ڕازی بێت ) ڕیوایهتی كردبوو، ههروهها به بهلگهی ئهو فهرموودهیهش كه ئهبو موسای ئهشعهری ڕیوایهتی كردووه، و لهبهشێكیدا هاتووه : }وإذا قال : سمع الله لمن حمده، فقولوا : ربنا لوك الحمد { ([39]), واتا : ههركاتێك ئیمام ووتی : سمع الله لمن حمده، ئێوهش بڵێن : ربنا ولك الحمد.
4- ووتنی ( سبحان ربي العظیم )، یهكجار له كڕنوشدا .
5- ووتنی ( سبحان ربي الاعلی ) له سوژدهدا، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه حوذهیفه ڕیوایهتی كردووه، تێیدا هاتووه } كان النبي ( صلى الله عيله وسلم ) يقول في ركوعه : سبحان ربي العظيم, وفي سجوده : سبحان ربي الاعلى { ([40]) , واتا : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) له كڕنوشدا دهیفهرموو : سبحان ربي العظيم, وه له سوژدهدا دهیفهرموو : سبحان ربي الاعلى .
سوننهته سێجار ههریهك لهو ذیكرانه له كڕنوش و سوژدهدا بوترێتهوه .
6- ووتنی ( رب اغفر لي ) له دانیشتنی نێوان ههردوو سوژدهكهدا، ئهویش به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه حوذهیفه ( خوای لێ ڕازی بێت ) ڕیوایهتی كردووه، و دهڵێت : } أن النبي ( صلی الله علیه وسلم ) كان یقول بین السجدتین ( رب اغفر لي، رب اغفر لي ) { ([41]) .
7- خوێندنی تهحیاتی یهكهم، بۆ ئهو كهسه نهبێت كه لهدوای ئیمامێكهوه نوێژ دهكات و ئیمامهكهی به سههو ههڵدهسێتهوه و تهحیاتی یهكهم ناخوێنێت، چونكه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم) كاتێك كه لهبیر چوو تهحیاتی یهكهم بخوێنێت، نهگهڕایهوه بۆی، بهڵام به سوژدهیهكی سههو قهرهبوووی كردهوه ([42]) .
مهبهست له تهحیاتی یهكهمیش ئهوهیه بڵێیت : ( التحيات لله والصلوات والطيبات ، السلام عليك أيها النبي ورحمة الله وبركاته ، السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين ، أشهد أن لا إله إلا الله وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله ) .
8- دانیشتن بۆ خوێندنی تهحیاتی یهكهم، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه عهبدوڵڵای كوڕی مهسعود ( خوای لێ رازی بێت ) ڕیوایهتی كردووه، ودهڵێت : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } إذا قعدتم في كل ركعتين فقولوا : التحيات لله .. { ([43]) , واتا : ئهگهر له ههردوو دوو ڕكاتێكدا دانیشتن، ئهوا بڵێن : التحيات لله ..
ههروهها به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهش كه ڕیفاعهی كوڕی ڕافع ریوایهتی كردووه، كه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } فإذا جلست في وسط الصلاة فاطمئن, وافترش فخذك اليسرى, ثم تشهد{ ([44]), واتا : ئهگهر له ناوهڕاستی نوێژ دانیشتی، ئهوا دڵنیا و ئارام و لهسهرخۆبه، - واتا: با لاشه وجهستهت له جموجوڵ بكهوێت -، وه ڕانی چهپت لهژێر سمتت ڕابخه ودایبنێ، پاشان تهحیاتی بخوێنه .
بابهتی شهشهم: سوننهتهكانی نوێژ :
ئهمهش دوو جۆره، سوننهته كرداریهكان، سوننهته گوفتاریهكان :-
سهبارهت به سوننهته كرداریهكان، وهك بهرزكردنهوهی دهستهكان لهكاتی الله أكبر كردنی نوێژ دابهستن، و لهكاتی چوون بۆ كڕنوش، وبهرز بوونهوه لێی، وپاشان دایان بنێتهوه، چونكه مالیكی كوڕی حوهیرث، كاتێك نوێژی كرد، لهكاتی نوێژ دابهستن و ووتنی الله أكبردا دهستهكانی بهرز كردهوه، و كاتێكیش وویستی كڕنوش ببات دهستهكانی بهرز كردهوه، وه كاتێكیش له كڕنوش سهری بهرز كردهوه دیسان دهستهكانی بهرز كردهوه، پاشان ووتی : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) بهو شێوهیهی كردووه ([45]) .
دانانی دهستی ڕاست لهسهر دهستی چهپ لهئاستی سهر سینگ له كاتی ڕاوهستان، وه سهیر كردنی جێگای سوژده، وه جیا كردنهوهی قاچهكان لهیهكتری لهكاتی وهستانهكاندا، وه گرتنی ههردوو ئهژنۆی و جیاكردنهوهی پهنجهكانی لهیهكتر كاتێك لهسهر ئهژنۆكانی دایدهنێت، وه ڕاكیشانی پشتی بهشێوهیهك پشتی ڕاست بێت لهگهڵ سهر وملیدا .
سهبارهت به سوننهته گوفتاریهكانیش: وهك خویندنی دوعای كردنهوهی نوێژ ( وجهت وجهي للذي فطر السموات والأرض حنيفا مسلما وما انا من المشركين, إنَّ صلاتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين, لاشرك له, وبذلك أمرت وأنا من المسلمين ) یان دوعای : ( سبحانك اللهم وبحمد، تبارك اسمك، وتعالی جدك، ولا اله غیرك ) یان دوعای : (قول: اللهم باعد بيني وبين خطاياي كما باعدت بين المشرق والمغرب، اللهم نقِّنْي من خطاياي كما ينقى الثوب الأبيض من الدنس، اللهم اغسلني من خطاياي بالثلج والماء والبرد ), وه ووتنی ( أعوذ بالله من الشیطان الرجیم) و ( بسم الله الرحمن الرحیم ) و ( آمین ) و خوێندنی بهشێك له قورئان دوای خوێندنی سورهتی ( الفاتحة )، وه سێ جار ووتنی ذیكرهكانی ( سبحان ربي العظیم ) له كاتی كڕنوش و ( سبحان ربي الاعلی ) لهكاتی سوژده بردن، وه دوعای دوای خوێندنی تهحیات و پش سهلامدانهوه .
بابهتی حهوتهم: ئهو شتانهی نوێژ بهتاڵ دهكهنهوه :
نوێژ بهچهند شتێك بهتاڵ دهبنهوه، كوورتیان دهكهیهنهوه، لهم چهند خاڵهدا :-
1- ههموو ئهو شتانهی كه دهست نوێژیان پێ بهتاڵ دهبێتهوه، نوێژیشیان پێ بهتاڵ دهبێتهوه، چونكه دهست نوێژ گرتن مهرجه بۆ ڕاست ودروستی نوێژ، جا بۆیه ههركاتێك دهست نوێژ بهتاڵ بوویهوه، نوێژیش بهتاڵ دهبێتهوه .
2- پێكهنین به دهنگهوه، كه پێی دهوترێت قاقا لێدان، بهكۆی دهنگی زانایان نوێژ بهتاڵ دهكاتهوه، چونكه وهك قسه كردن وایه، بهڵكو له پێكهنینیش توند تره، چونكه قاقا لێدان یاریكردن و سوكایهتی پێكردن دهگهیهنێت كه لهگهڵ مهبهستهكانی نوێژدا یهكناگرێتهوه، بهڵام به زهردهخهنه كردن نوێژ بهتاڵ نابێتهوه، وهك ( ابن المنذر ) و غهیری ئهویش باسیان كردووه .
3- قسه كردن بهدهست ئهنقهصد و بێ هیچ بهرژهوهندیهكی نوێژهكه، زهیدی كوڕی ئهرقهم ( خوای لێ ڕازی بێت ) دهگێڕێتهوه ودهڵێت : } كُنَّا نَتَكَلَّمُ فِي الصَّلاةِ ، يُكَلِّمُ الرَّجُلُ صَاحِبَهُ , وَهُوَ إلَى جَنْبِهِ فِي الصَّلاةِ , حَتَّى نَزَلَتْ ( وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ ) فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ ، وَنُهِينَا عَنْ الْكَلامِ { ([46]) .
واتا: پێشتر ئێمه له نوێژهكانماندا قسهمان دهكرد، یهكێك له ئێمه قسهی لهگهڵ ئهو هاوڕێیهی دهكرد كه له تنیشتیهوه بوو، تا ئهو كاتهی كه خوای گهوره ئهم ئایهتهی نارده خوارهوه، وهك دهفهرموێت : ﱡﭐ ﱆ ﱇ ﱈ ﱠ ([47]) , واتا : ههمیشه بهملكهچیهوه به فهرمانی خوا ههستن و، بێ دهنگ و بهترسهوه نوێژ بكهن، بۆیه خوای گهوره قهدهغهی كردین له قسه كردن لهنوێژدا وفهرمانمان پێكرا كه ئیتر بێدهنگ بین .
بهڵام ئهگهر هاتوو كهسێك به نهزانی یان لهبیری نهبوو قسهی كرد له نوێژهكهیدا، ئهوا نوێژهكهی بهتاڵ نابێتهوه .
4- تێپهڕ بوونی ئافرهتێكی باڵغ بوو به بهردهم نوێژدا، یان تێپهڕ بوونی گوێدرێژ، یان سهگێكی ڕهش به بهردهم نوێژخوێندا و جێگای سوژده بردنهكهیدا، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } إذا قام أحدكم يصلي فإنه يستره إذا كان بين يديه مثل آخرة الرحل، فإذا لم يكن بين يديه مثل آخرة الرحل, فإنه يقطع صلاته الحمار والمرأة والكلب الأسود { ([48]) .
واتا: ئهگهر هاتوو یهكێك له ئێوه نوێژی كرد، با سوتره و ڕێگریهك به ئهندازهی كۆتایی كۆڵ وبار وزینی ووشترێك له نێوان خۆی و خهڵكیدا دابنێت، جا ئهگهر هاتوو ئهو سوتره و رێگریهی دانهنا، ئهوا تێپهڕ بوونی گوێدرێژ و ئافرهت و سهگی ڕهش نوێژهكهی دهبڕن .
مهبهست له ( الرحل ) : ئهو زین وكورتانهیه كه كه لهسهری پشتی ووشترێك دادهنرێت بۆ سوار بوون، وهك زینی ئهسپ وایه، كۆتایی ئهو زینهی ووشتریش به ئهندازهی باڵی مرۆڤێكه، ئهگهر هاتوو بهو ئهندازهیه بوو، ئهوا درسته و هیچ گرفتێكی تێدا نیه، مهبهست لهوهیه لهو جێگایهوه كه سوژدهی لێ دهبرێت تاوهكو ئهو شتهی كراوه به سوتره و رێگر به ئهندازهی باڵیك بێت، یان له ههندێك فهرموودهی تردا هاتووه به ئهندازهی ڕاڕهوی مهڕێك ببێت .
5- ههڵماڵین ودرهخستنی عهورهت به دهست ئهنقهصد .
6- ڕوو وهرگێڕان له قیبله، چونكه ڕووكردنه قیبله مهرجی ڕاست ودروستی نوێژ كردنه .
7- بوونی پیسیهك به نوێژ خوێنهوه، بهڵام بهو مهرجهی نوێژ خوێن پێی بزانێت، یان ئهگهر هاتوو له نوێژدا بیری كهوتهوه و لای نهبرد .
8- وازهێنان له ڕوكنێك له ڕوكنهكانی نوێژ، یان مهرجێك له مهرجهكانی به دهست ئهنقهصد وبێ بوونی هیچ بیانوویهكی شهرعی .
9- زۆر جوڵان و كاری زۆر، بهبێ ئهوهی ئهو جوڵانه بهشێك بێت له نوێژهكه وهیچ پێویستیهكیش بهو جوڵانه نهبێت، وهك خواردن و خواردنهوهی بهدهست ئهنقصهد .
10- دانیشتن و پاڵدانهوه بهبێ بوونی هیچ عوزر وبیانویهكی شهرعی، چونكه وهستان له نوێژدا مهرجی ڕاست ودروستی نوێژهكهیه .
11- ئهنجامدانی ڕوكنێكی زیاده لهوهی شهرع دیاری كردووه، وهك كڕنوش و سوژدهی زیاتر بردن، چونكه كارێكی لهو شێوهیه دهبێته هۆی ئهوهی كه خهلهل بكهوێته ناو ئهنجامدانیهوه، ئهمهش به كۆدهنگی زانایان نوێژ بهتاڵ دهكاتهوه .
12- پێش خستنی به ئهنقصهدی ههندێك ڕوكنی نوێژ بهسهر ههندێك ڕوكنی تردا، چونكه تهرتیب و یهك لهدوای یهك ئهنجامدانی ڕوكنهكان خۆی لهخۆیدا ڕوكنه، وهك پێشتر باسمانكرد .
13- به ئهنقهصد سهلامدانهوه پێش تهواو بوونی نوێژهكه .
14- به ئهنقصهد خوێندنی سورهتی ( الفاتحة ) به شێوهیهك مانا ومهبهستهكهی بگۆڕێت، چونكه خوێندنی سورهتی ( الفاتحة ) بهڕێك وپێكی له شوێنی خۆیدا ڕوكنه. بۆ نمونه لهبری ئهوهی بڵێت: (أنعمْتَ عليهم ) بڵێت : ( أنعمْتُ عليهم ) .
15- ههڵوهشاندنهوهی نیهت بهوهی دو دڵ بیت له تهواو كردنی یان ههڵوهشاندنهوهی نوێژهكهت، یان عهزمت جهزمت كهیت كه نیهتی نوێژهكهت ههڵدهوهشێنیتهوه، چونكه بهردهوام بوونی نیهت تا تهواو كردنی نوێژهكه مهرجی ڕاست ودروستی نویژه .
بابهتی ههشتهم: ئهو شتانهی مهكروهن ([49]) لهناو نوێژدا :
چهند شتێك له نوێژدا كردنیان مهكروهه، ئهوانیش بریتین له :-
1- به تهنها خوێندنی سورهتی ( الفاتحة ) له ڕكاتی یهكهم و دووهمدا، و نهخوێندنی شتێكی تر له قورئان لهدوای ئهو، چونكه كارێكی لهو شێوهیه پێچهوانهی سوننهتی پێغهمبهری خوایه ( صلی الله علیه وسلم ).
2- دووباره كردنهوهی خوێندنی سورهتی ( الفاتحة )، چونكه دیسان كارێكی لهو شێوهیه پێچهوانهی سوننهتی پێغهمبهری خوایه ( صلی الله علیه وسلم )، بهڵام ئهگهر هاتوو لهبهر پێویستیهك دووباره كرایهوه گرفت نیه، وهك ئهوهی لهجاری یهكهمدا بێ ئاگا بوو له مانا ومهبهست و خشوعی نوێژهكهی، بهڵام بهو مهرجهی كه ئهمه نهبێته هۆی ئهوهی ببێته حاڵهتێكی وهسوهسه و ههمیشه دووبارهی بكاتهوه .
3- لاكردنهوه وئاوڕدانهوهیهكی كهم پێویست نهبێت كارێكی مهكروهه لهنوێژدا، به بهڵگهی ئهو ڕیوایهتهی كه دهڵێت : } سئل عن الالتفات في الصلاة : فقال : هو اختلاس یختلسه الشیطان من صلاة العبد { ([50]), واتا : پرسیار كرا له پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) بارهی لاكردنهوه وئاوڕادنهوه له نوێژدا، لهوهڵامدا فهرمووی : ئهوه دزیهكه كه شهیتان له نوێژی بهندهكانی خوای دهدزێت .
بهڵام ئهگهر هاتوو لاكردنهوه وئاوڕدانهوهیهك لهبهر پێویستی بێت هیچ گرفت نیه، وهك ئهوهی كهسێك لهبهر وهسوهسهیهك تووشی دهبێت له نوێژدا سێ تف بكات بهلای چهپیدا، ئهم لاكردنهوهیه چونكه لهبهر پێویستیه نوێژ بهتاڵ ناكاتهوه و مهكروهیش نیه، وه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرمانی پێكردووه، ههروهها وهك ئهو كهسهش كه ترسی ئهوهی ههبێت مناڵهكهی تووشی زیانێك بێت، لهو كاتهدا ئهگهر لایكردهوه بهلایدا گرفت نیه و مهكروه نیه .
ئهوهی كه ووتمان مهبهستمان لاكردنهوه وئاوڕدانهوهیهكی كهمه، بهڵام ئهگهر هاتوو لاكردنهوه وئاوڕدانهوهیهكی وابێت كه به ههموو لاشه وجهستهی بێت و پشت له قیبله بكات، ئهوا نوێژهكهی بهتاڵ دهبێتهوه، ئهگهر هاتوو بهبێ بوونی عوزر و ترسێكی زۆر و هاوشێوهكانی بێت .
4- نوقاندنی چاوهكان له نوێژدا: چونكه ئهو كاره لهكاری مهجوسهكان دهكات كاتێك ئاگر دهپهرستن، وه ووتراویشه : لهكاری جولهكهكان دهكات، بێگومان ئێمهی موسڵمانیش فهرمانمان پێكراوه كه خۆمان بهدوور بگرین له خۆ چواندن به بێباوهڕان .
5- ڕاخستنی باڵهكان له كاتی سوژده بردندا، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه پێغهمبهری خوا (صلی الله علیه وسلم) فهرموویهتی : } اعتدلوا في السجود, ولا يبسط أحدكم ذراعيه انبساط الكلب { ([51]) , واتا : ڕیك وپێك سوژده ببهن، وه باڵهكانتان ڕامهخهن وهك چۆن سهگ باڵی ڕادهخات .
بۆیه پێویست نوێژخوێن باڵهكانی لهكاتی سوژده بردندا لهیهك دوور بخاتهوه، وله زهوی بهرزیان بكاتهوه، بۆ ئهوهی وهك ئاژهڵهكان نهبێت .
6- زۆر جوڵان و خۆ سهرقاڵ كردن به خۆتهوه، چونكه دهبێته هۆی دڵ بێ ئاگا بوون له خشوع، كه فهرمانی پێكراوه .
7- دهست دانان لهسهر كهلهكه، ئهویش به بهڵگهی ئهو ڕیوایهتهی كه ئهبو هورهیره ( خوای لێ ڕازی بێت ) دهیگڕێتهوه ودهڵێت : } نهي أن يصلي الرجل مختصرا{ ([52]) , واتا : ڕێگری كراوه لهوه كهسێك دهستهكانی لهسهر كهلهكهی دانێت و نویژ بكات،، مهبهست له ووشهی ( التخصر والاختصار ) له نوێژدا، ئهوهیه : كهسێك دهستهكانی لهسهر كهلهكهی دابنێت، مهبهست له كهلهكهیش ناوقهدی مرۆڤه لهسهروو سمتهكانیهوه، عائیشهی دایكی باوهڕدارانیش هۆكاری ئهم قهدهغه كردنهی بۆ ئهوه گێڕاوهتهوه كه جولهكهكان بهو شێوهیه دهكهن .
8- پشتهماڵدان بهسهر شان و داپۆشینی دهم له نوێژدا، به بهڵگهی ئهو ڕیوایهتهی كه ئهبو هورهیره ( خوای لێ ڕازی بێت ) دهیگڕێتهوه ودهڵێت : } نهى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) عن السدل في الصلاة وأن يغطي الرجل فاه { ([53]), واتا : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) قهدهغهی كردووه كهسێك له نوێژداجلهكانی بدات بهسهر شانیدا و شۆڕی نهكاتهوه بهسهر پشت ومل و سكیدا .
مهبهست له ووشهی ( السدل ) ئهوهیه كاتی خۆی كه جلوبهرگی پیاوان له دهرهدامان و پشتماڵ ( إزار ورداء ) پێك هاتووه، بهو شێوهیه نوێژهكهی بكات پشتهماڵهكهی جوان لهخۆی نهئاڵێنێت وتهنها بیدات بهسهر شانهكانیدا، دیسان ووتراوه، ماناكهشی ئهوهیه : بهردانهوهی جلوبهرگه بهشێوهیهك تا له زهوی دهخشێت .
9- پێشبڕكێ كردن لهگهڵ پێش نوێژ ( ئیمام ) دا، به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه پێغهمبهری خوا (صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } أما يخشى أحدكم إذا رفع رأسه قبل الإمام أن يجعل الله رأسه رأس حمار, أو يجعل صورته صورة حمار { ([54]) , واتا : ئایا كهسێك له ئێوه ناترسیت كاتێك له پش ئیمامهوه سهری بهرز دهكاتهوه له - كڕنوش یان له سوژده - كه خوای گهوره سهری وهك سهری گوێدرێژ لێ بكات، یان شێوهی وهك شێوهی گوێدرێژ لێ بكات .
10- پهنجه كردن به نێو پهنجهكاندا، ئهویش لهبهر ئهوهی پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) قهدهغهی كردووه لهوهی كهسێك دهست نوێژ بگرێت یان بێت بۆ مزگهوت بۆ ئهوهی نوێژ بكات پهنجهی دهستهكانی بكات بهنێو پهنجهی دهستهكهی تریدا، جا كاتێك پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) له دهرهوهی نوێژ ڕێگری لێ كردبێت، بێگومان بۆ ناو نوێژ ڕێگریهكه توند تر دهبێت .
بهڵام پهنجه كردنی دهست به نێو پهنجهی دهستهكانی تردا ( التشبیك بین الاصابع ) له دهرهوهی نوێژ مهكروه نیه، چونكه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) بهو شێوهیهی كردووه، ئهویش له چیرۆك وبهسهرهاتی ئهو هاوهڵهی كه به ( ذو الیدین ) دوو دهستهكه ناسراو بوو، دهستهكانی وهك دهڵێن درێژ بوو، كاتێك پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) هاته نێو مزگهوتهوه وپاشان نوێژی بۆ هاوهڵان كرد كه ئهبو بهكر و عومهریشیان لهنێودا بوو، نوێژی نێوهڕۆ بوو یان عهسری بۆ كردن، كهچی پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) دوو ڕكاتی كرد و لهدوای تهحیاتی یهكهم سهلامی دایهوه و پاشان ههستا چوویه كۆتایی مزگهوتهكهوه و پهنجهی دهستهكانی كردبوو به نێو یهكدا،، ئهوه بوو ئهو هاوهڵه ( ذو الیدین ) ههستاو ڕۆیشت بۆ لای پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) و پێی ووت : ئهی پێغهمبهری خوا ئایا لهبیرت چوو؟ یان نوێژهكهت بۆ كوورت كردینهوه، ئهویش فهرمووی بۆچی چی بووه؟ ئهویش ووتی : دوو ڕكاتت بۆ كردین، پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) له هاوڵانی پرسی : ئایا ( ذو الیدین ڕاست دهكات وایه ؟ ئهوانیش ووتیان: بهڵێ : پێغهمبهری خوا، ئهوه بوو پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) گهڕایهوه شوێنی ئیمام و دوو ڕكاتی تری بۆ كردن و پاشان دوای سهلامدانهوه سوژدهی سههوی برد ([55]) .
11- كۆكردنهوهی جلوبهرگ و پرچ له نوێژدا : به بهڵگهی ئهو فهرموودهیهی كه عهبدوڵڵای كوڕی عهباس ( خوای لێ ڕازی بێت ) ڕیوایهتی كردووه، كه دهڵێت : } أُمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن يسجد على سبعة أعظم, ولا يكف ثوبه ولا شعره { ([56]), واتا : پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرمانی پێكراوه كه به حهوت ئێسك سوژده ببات، - نێو چاوان، وههردوو لهپی دهست، وههردوو ئهژنۆ وههردوو قاچهكان - وه جلوبهرگ و پرچیشی كۆ نهكاتهوه له نوێژدا، مهبهست له ووشهی ( الكف ) كۆكردنهوهیه، واتا : كۆیان نهكاتهوه ونهیانخاته سهریهك، وه به مانای ڕێگری كردنیش دێت، لێرهدا مهبهست پێی ئهوهیه ڕێگری نهكات لهجلوبهرگ و پرچی كه بكهونه سهر زهوی لهكاتی سوژدهدا، دیاره ههموو ئهمانهش خشوعی نوێژ كهم دهكاتهوه .
12- نوێژ كردن لهكاتی ئاماده بوونی نوێژدا، یان لهكاتێك كه مرۆڤ تهنگهتاوه وسهر ئاوی دێت، لهم بارهیهشهوه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } لا صلاة بحضرة الطعام, ولا هو يدافعه الأخبثان { ([57]), واتا : نوێژ نیه، مهبهست لهوهیه نوێژ مهكهن كاتێك خواردن ئامادهیه - كهواته سهرهتا نانهكه بخۆن پاشان نوێژهكهتان بكهن – ههروهها نوێژ مهكهن لهكاتی تهنگهتاویدا .
كهراههتی نوێژ كردنیش لهكاتی خواردندا مهرجه بهوهی ئهو كهسه زۆر حهز لهو خواردنه ئاماده كراوهكه بكات و بتوانێت بیخوات وئاماده بێت له بهردهستیدا، بهڵام ئهگهر هاتوو نانهكه ئاماده بوو، بهڵام بهڕۆژوو بوو، یان تێر بوو و حهزی لێ نهدهكرد، یان لهبهر گهرمی نهیدهتوانی بیخوات، لهههموو ئهم كاتانهدا نوێژ كردن كهراههتی نیه.
سهبارهت به تهنگهتاویش مهبهست لێی میز وپیسیه، بۆیه ڕێگری كراوه له نوێژ كردن لهكاتی تهنگهتاویدا، چونكه نوێژخوێن مهشغوڵ دهكات لهوهی ئاگای له نویژهكهی بێت و ناتوانێت بیروهۆشی خۆی كۆ بكاتهوه وئاگاداری نوێژهكهی بێت، دیاره ههموو ئهمانهش لهگهڵ خشوعی نوێژدا پێك نایهنهوه، بێگومان ڕاگیركردنی میز وپیسایش بۆ ماوهیهك زیانیشی ههیه بۆ ئهو كهسه .
13- چاو بهرزكردنهوه بهرهو ئاسمان، لهم بارهیهشهوه پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) فهرموویهتی : } لينتهين أقوام يرفعون أبصارهم إلى السماء في الصلاة, أو لتخطفن أبصارهم { ([58]), واتا : ئهو خهڵكانهی كه چاویان بهرز دهكهنهوه بهرهو ڕووی ئاسمان له نوێژهكانیاندا واز لهو كارهیان دههێنن، یاخود چاوهكانیان لێ دهسهنرێتهوه .
بابهتی نۆیهم: حوكمی كهسی نوێژ نهكهر :
ههركهسێك نوێژ نهكات وئینكاری واجب بوونی بكات، بێگومان ئهو كهسه بێباوهڕ بووه و له ئاین پاشگهز بووهتهوه، چونكه خوای گهوره و پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) و كۆدهنگی زانیان بهدرۆ دهزانێت ( خوا پهنامان بدات ) .
وه ئهگهر هاتوو كهسێك لهبهر تهمهڵی و كهمتهرخهمی نهیكات، ڕای ڕاست ودروست ئهوهیه ئهگهر هاتوو به ههمیشهی نوێژ نهكات وتا لهژیاندا بێت ئهنجامی نهدات، ئهو كهسهش بێباوهڕ دهبێت بهو كارهی، چونكه خوای گهوره لهبارهی موشریك وهاوهڵدانهرانهوه فهرموویهتی : ﱡﭐ ﲈ ﲉ ﲊ ﲋ ﲌ ﲍ ﲎ ﲏ ﲐﲑ ﲒ ﲓ ﲔ ﲕ ﱠ ([59]) , واتا : جا ئهگهر تهوبه بکهن و پهشیمانی دهربڕن و نوێژهکانیان ئهنجام بدهن و زهکات له ماڵ و سامانیان دهرکهن، ئهوه برای دینی ئێوهن، ئێمهیش ئایهت و فهرمانهکان ڕوون دهکهینهوه بۆ کهسانێک که دهیزانن.
ئهم ئایهته بهڵگهیه لهسهر ئهوهی ئهوانهی نوێژیان نهكرد به باوهڕدار و موسڵمان نهژمێرران، وه به برای باوهڕداری ئێمه دانانرێن، ههروهها پێغهمبهری خوا ( صلی الله علیه وسلم ) لهبارهی نوێژ نهكهرهوه فهرموویهتی: } العهد الذي بيننا وبينهم الصلاة، فمن تركها فقد كفر{ ([60]) ، واتا : ئهو پهیمان وبهڵێنهی كه له نێوان ئێمهی باوهڕدار و ئهوانی بێباوهڕدا ههیه، نوێژ كردنه، ههركهسێك نوێژ نهكات بێباوهڕ بووه .
ههروهها فهرموویهتی : } إنَّ بين الرجل وبين الشرك والكفر ترك الصلاة { ([61]) , واتا : بێگومان نێوانی مرۆڤی باوهڕدار ونێوانی مرۆڤی هاوهڵدانهر و بیباوهڕ نهكردنی نوێژه .
بهڵام ئهو كهسهی ههندێك جار نوێژ بكات و ههندێك جاریش نهیكات و وازی لێ بهێنێت، یان فهرزێك بكات و فهرزێك واز لێ بهێنێت، ئهوهی دیار و ئاشكرا بێت ئهم كهسه بێباوهڕ نابێت، چونكه به تهواوی وازی له نوێژ كردن نههێناوه، ههروهك له فهرموودهكهدا هاتووه ( ترك الصلاة) ئهم كهسه نوێژێكی یان چهند نوێژێكی نهكردووه، نهك ههموو نوێژی واز لێهێنا بێت، واتا:ئهصڵیش وایه لهسهر ئیسلام مابێتهوه، ئێمهیش ناتوانین له ئاین بیكهینه دهرهوه به بهڵگهیهكی یهقین ودڵنیاكهر نهبێت، چونكه ئهو شتهی كه به یهقین ودڵنیایی ثابت وجێگیر بوو بێت، به یهقین ودڵنیایی نهبێت ههڵناوهشێرێتهوه،، خوای گهورهش زاناتره ([62]) .
[ لهخوای گهوره داواكارین لهو كهسانهمان بگێڕێت كه ڕوكن ومهرج وسوننهتهكانی نوێژ وهك ئهوهی خوای گهوره وپێغهمبهرهكهی ( صلی الله علیه وسلم ) ڕوونیان كردوهتهوه جێ بهجێ بكهین، وه وامان لێ بكات لهسهر نوێژهكانمان بهردهوام بین تا ئهو ڕۆژهی دهگهڕێینهوه بۆ لای خوای گهوره ومیهرهبان] وهرگێڕ.
وصلی الله وسلم علی سیدنا محمد وعلی آله وصحبه وسلم